Uso delle banche dati a fine attributivo: il caso delle epigrafi di Alcuino

Autori

  • Paola Mocella Università degli Studi di Siena

DOI:

https://doi.org/10.60923/issn.2532-8816/23453

Parole chiave:

Attribuzione autoriale, Filologia digitale, Alcuino, Poesia epigrafica, Analisi testuale

Abstract

Si intendono illustrare le modalità e i risultati dell’impiego delle due banche-dati digitali Poetria Nova 2 e Corpus Corporum nell’analisi dello stile e della paternità delle inscriptiones metriche di Alcuino, a partire dalle ricerche di Hans-Dieter Burghardt, che, nella sua tesi dottorale inedita discussa a Heidelberg nel 1960, aveva effettuato un primo tentativo di analisi attributiva estesa a tutti i componimenti creduti composti da Alcuino contenuti nel perduto codice di Saint-Bertin, edito da André Duchesne nel 1617. Si intende esporre, in primo luogo, gli elementi di cui si è tenuto conto per la determinazione dell’autenticità di un testo epigrafico a partire dalla ricerca dei paralleli intratestuali; in secondo luogo, le modalità concrete con cui è stato interrogato il testo (tipi di ricerche effettuate sulle banche-dati; risultati attesi/registrati, etc.) attraverso lo strumento digitale Poetria Nova 2; in terzo luogo, si vogliono illustrare le modalità di impiego del database Corpus Corporum nella risoluzione di alcuni casi in cui, basandosi solo sugli elementi considerati (previamente esposti), la verifica dell’attribuzione risulti più problematica e la paternità alcuiniana più difficilmente determinabile. Il contributo si chiude tracciando un sintetico bilancio dei casi in cui Poetria Nova 2 e Corpus Corporum si sono rivelati decisivi per l’attribuzione della paternità.

Riferimenti bibliografici

[1] Bücheler, Franz, and Alexander Riese. eds. 1870-1894. Anthologia Latina, sive poesis latinae supplementum. 5 voll. Teubner.

[2] Bücheler, Franz, and Ernst Lommatzsch. eds. 1930. Carmina Latina Epigraphica. Teubner.

[3] Burghardt, Hans-Dieter. 1960. Philologische Untersuchungen zu den Gedichten Alkuins. PhD Diss., Universität Heidelberg.

[4] Duchesne, André. ed. 1617. Beati Flacci Albini, sive Alchuuini abbatis, Karoli magni regis, ac imperatoris, magistri opera quae hactenus reperiri potuerunt.

[5] Dümmler, Ernst. ed. 1881. Alcuini Carmina. In Monumenta Germaniae Historica, Poetae 1, 160-351. Weidmannsche Buchhandlung.

[6] Dümmler, Ernst. ed. 1884. In honorem Hludowici Christianissimi Caesaris Augusti Ermoldi Nigelli exulis elegiaci carminis. In Monumenta Germaniae Historica, Poetae 2, 4-79. Weidmannsche Buchhandlung.

[7] Dümmler, Ernst. ed. 1885. Alcuini Epistolae. In Monumenta Germaniae Historica, Epp. 4.

[8] Forster, Frobenius. ed. 1777. Beati Flacci Albini seu Alcuini abbatis, Caroli Magni, regis ac imperatoris, magistri opera. Literis Ioannis Michaelis Englerth.

[9] Godman, Peter. ed. 1982. Alcuin. The bishops, kings, and saints of York. Clarendon Press.

[10] Huegelmeyer, Charles. T. ed. 1962. Carmen de ingratis Sancti Prosperi Aquitani; a translation with an introduction and a commentary. Catholic University of America.

[11] Hugh, Michael P.C. ed. 1964. The Carmen de providentia Dei attributed to Prosper of Aquitaine a revised text with an introduction, translation, and notes. Catholic University of America.

[12] Migne, Jacques-Paul. ed. 1863. Alcuini Carmina. In Patrologia Latina 101, col. 723-812.

[13] Migne, Jacques-Paul. ed. 1863. Beati Alcuini Commentariorum in Apocalypsin libri quinque. In Patrologia Latina 100, col. 1085-1156. Apud Jacques-Paul Migne.

[14] Migne, Jacques-Paul. ed. 1863. Alcuinus, De dialectica. In Patrologia Latina 101, col. 949-976.

[15] Mocella, Paola. 2025. Le “inscriptiones” metriche di Alcuino di York. Edizione critica e commento. PhD Diss., Società Internazionale per lo Studio del Medioevo Latino.

[16] Peiper, Rudolf. ed. 1883. Alcimus Avitus, Carmina. In Monumenta Germaniae Historica, Auct. ant. 6.2, 201-296. Weidmannsche Buchhandlung.

[17] Strecker, Karl. 1929. Moralisch-satirische Gedichte Walters von Châtillon. C. Winter.

[18] Strecker, Karl. ed. 1923. Alcuinus, Carmina rhytmica. In Monumenta Germaniae Historica, Poetae 4,2.3. Weidmannsche Buchhandlung.

[19] Traube, Ludwig. ed. 1896. Milo Elnonensis, Vita sancti Amandi metrica. In Monumenta Germaniae Historica, Poetae 3, 561-609. Weidmannsche Buchhandlung.

Downloads

Pubblicato

2026-05-21

Come citare

Mocella, P. (2026). Uso delle banche dati a fine attributivo: il caso delle epigrafi di Alcuino. Umanistica Digitale, 10(23), 291–306. https://doi.org/10.60923/issn.2532-8816/23453